Home

Početak nastanka


     
Po svedočenju najnovijih arheoloških nalazaka, na priobalnom delu Kanjiže (danas: Ribarski trg), postoje tragovi ljudskih naseobina počev od bronzanog doba, dok najdrevniji tragovi čoveka na teritoriji opštine, u Trešnjevcu, vode nas do doba klesanog kamena (neolita). Formiranje ljudskih naselja u prastaro doba objašnjava se površinskim karakteristikama i obiljem vode ovog kraja kao i činjenicom da se ispod ušća Moriša, tu se nalazio jedan od najranije poznatih plićaka, prelaza, kroz Tisu.

Spominjanje Kanjiže (Kenesna)
u hronici Gesta Hungarorum
koju je napisao Anonimus.     

    Pored mesta prelaženja na Tisi, za obezbeđivanje prelaza, u rimsko doba, te za vreme seobe naroda, stvoreno je stražarsko mesto na najvišoj tačci prirodnog predela, a potom zemljano utvrđenje kod ušća potoka Kereš (Kőrös). Potok je u IX veku dobio ime od Slovena koji su tu živeli. Ovaj naziv se u prvim pisanim dokumentima po dolasku Mađara u domovinu, javlja u obliku CNESA, odnosno KENESNA, i predstavlja jedan od slovenskih toponima koji su očuvani u Potisju.

Period između Prvog i Drugog svetskog rata

U novoj državi pogranični položaj i nedržavotvorno stanovništvo grada zaustavili su ekonomski razvoj Kanjiže (od 1920: STARA KANJIŽA) koji ni do tada nije bio naročito dinamičan. Jugoslovenskom politikom agrarne reforme i naseljavanja, shodno nacionalnim interesima, na neokrčene javne pašnjake je naseljavano slovensko stanovništvo. Kolonistima iz Like osnovana su zatvorena naselja u ataru Kanjiže pod nazivima VELEBIT (1941: 924 stanovnika) i VOJVODA ZIMONJIĆ (1948: 472 stanovnika). U nedostatku sredstava za proizvodnju i odgovarajućih iskustava, kolonisti iz planinskih krajeva su se teško prilagođavali, a istovremeno urođeni agrarni proletarijat nije imao udela u zemljištu podeljenom putem agrarne reforme.
    Za vreme Drugog svetskog rata kada je Kanjiža vraćena Kraljevini Mađarskoj, slovenski kolinisti su internirani i u njihova naselja su dovezeni doseljenici - Sekleri iz Bukovine (Velebit = Fogadjisten [Pomozbog]). Njih je južnoslovenski režim, povratkom nakon tri godine, iselio. Drugom jugoslovenskom (socijalističkom) agrarnom reformom su sada dodeljena zemljišta, pored novijih slovenskih doseljenika, i ovdašnjim zemljanim radnicima Mađarima, time ublažavajući oštrinu atrociteta putem kojih su Mađari bili kažnjavani zbog zlostavljanja južnoslovenskog stanovništva iz 1941. godine. Kolektivizacija poljoprivredne proizvodnje, nacionalizacija pogona i fabrika, te raskid sa Staljinovim režimom - doneli su sve novije potrese zbog kojih ni poljoprivredna, ni industrijska proizvodnja nisu uspevale da se odmaknu sa mrtve tačke.

Mađarska revolucija 1848.


     
U razvoju Kanjiže dolazi do prekida sredinom XIX veka: u periodu mađarske građanske revolucije, socijalne i nacionalne suprotnosti su dovele do krvave borbe, u toku koje su Kanjižani učestvovali u prvoj, neuspeloj opsadi Sentomaša (Szenttamás, danas: Srbobran), te po povratku, za neuspeh su okrivili Srbe, razoružali su srpske članove Nacionalne garde u Kanjiži i tom prilikom je više Srba nastradalo u linču. Početkom iduće, 1849. godine, Srbi, potpomognuti od dobrovoljaca iz Srbije, prodrli su uz Tisu, pa su početkom februara potisnuli domobrance iz Kanjiže i Martonoša. Mađarsko stanovništvo, bojeći se od osvete, masovno je prebeglo u Horgoš i Segedin.
    U martu je okrenuta vojna situacija, sada su domobranci i gardisti potisnuli iz Martonoša i Kanjiže srpske trupe koje su se borile na strani austrijskog cara, pa je srpsko stanovništvo bežalo preko Tise u Banat. U ponovnom osvajanju grada učestvovali su i gardisti iz Horgoša i subotičke jedinice generala Percela. Tom prilikom su već razoren i opljačkan grad spalili.
    Kanjiža je za vreme revolucije dobila uređeno veće kao i grb: u dosadašnjem pečatnom grbu dugoljastog oblika, srpski graničar je zamenjen mađarskim husarom, štit je dobio oblik sa šiljastim donjim delom i zamenjen je dvoglavi orao Habzburgovaca, umesto njega primenjena je obična grbna kruna. Međutim, pad revolucije je odneo ove promene: careva vojska je 5. avgusta 1849. zauzela grad i nakon teške borbe je prešla preko Tise, potisnući mađarske umorne trupe generala Gijona (Guyon). Na kraju borbe za slobodu, od 1311 kuća u Kanjiži ostalo je svega 105, dok ljudski gubici nisu zbrojani ni na jednoj ni na drugoj strani.

    mgr. Janoš Doboš

Nedavna prošlost

Do sredine XX veka stanovništvo Kanjiže je opalo na 11.842, te 1961. godine na 10.722. Tada je opet pokrenut privredni razvoj što se ogleda i na povećanju broja duša: 1971. je popisano 11.240, a 1981. godine 11.687 stanovnika. Potom je, nakon određenog kolebanja u toku osamdesetih godina, od 1991. je opet usledilo bitno opadanje broja stanovnika. Međutim, kretanje broja stanovnika na nivou opštine je u opadanju već od sredine veka: 1953: 35.590, 1961: 34.960, 1971: 33.817, 1981: 32.529 i 1991: 30.692. Prvenstveni razlog smanjenja stanovnika je u nazadovanju prirasta i odseljenju, čiji su uzročnici ekonomske i društvene prirode. Demografske promene u nacionalnoj strukturi od 1920. pokazuju umereno povećavanje južnoslovenske populacije i takođe umereno smanjivanje Mađara. Devedesetih godina se ova tendencija ubrzala (1981: Mađari 89,0%, Srbi 6,2%, Jugosloveni 2,8%).
    Od šezdesetih godina počinje postepen ekonomski uspon u poljoprivredi, prerađivačkoj i uslužnoj industriji. Značajne promene su usledile započetom eksploatacijom nafte, u saobraćaju modernizacijom puteva, otvaranjem mosta na Tisi i ukidanjem železničkog kraka Horgoš-Senta. Posle poplave Tise u 1970. godini, izgrađen je na istočnom kraju grada nov nasip preko poplavnog područja i Velikog ostrva koje se tu nalazi. Iz Tise je refulacijom peska nasut Kereš, te se ovde formira novo stambeno naselje. Impozantan razvoj je zabeležen u građevinskoj industriji i proizvodnji građevinskog materijala (Potisje), javlja se u vidu nove oblasti metalna industrija (Metal) i proivodnja izolacionog materijala (FIM).

Epoha procvata

Borba za slobodu je stvorila osnove za građansku ravnopravnost i epohalnu promenu u privredi: ukinut je Krunski distrikt, kmetovi su postali gazde-zemljoradnici a i Kanjiži je postepeno vraćen izgled gradića. U njenom ataru, pored Adorjana, obrazuje se 1850. godine, na rubu Orompartoka, novo naselje: Kishegyes, po kasnijem uređivanju naziva naselja (1904) Oromhegyes (danas Trešnjevac). Južnozapadno od njega rasejano duž paralelnih duži, salaši kanjiški (oromski). Posle Nagodbe (1867) ubrza se razvoj: na kraju osamdesetih godina Kanjiža ima isti broj kuća koliko je imala 1848. godine, pa je već prugom povezana preko susedne Sente, odnosno Segedina sa udaljenijim krajevima zemlje i sveta. Opština iz sopstvenih sredstava završi izgradnju odbrambenog nasipa duž Tise (1856), odvodnjava i zaštićuje od poplave Veliki rit, te 1870. zajedno sa drugim opštinama iz bivšeg Krunskog distrikta, otkupi javne pašnjake koji pripadaju opštini. Međutim, pašujake nije podelila među posednicima, već ih zadrži pod opštinskim upravljanjem, finansirajući iz njihovih prihoda narasle javne troškove.

Razdoblje posle turaka


     
U drugoj polovini XVII veka, Kanjižu potpuno napušta i srspko stanovništvo: iz podivljalog predela prirode ostali su još izdignuti samo šančevi starog zemljanog utvrđenja, u propadanju. Ali, u ovo vreme već nazaduje i turska vlast i uskoro počinje njeno potiskivanje. Hrišćanski savez, pod rukovodstvom habzburške Austrije, 1686. je oslobodio veći deo Ugarske, tako i teritoriju današnje opštine Kanjiža, 20. oktobra (stoga Kanjiža slavi 20. oktobar kao Dan opštine). Za vreme oslobodilačkih ratova protiv Turaka, Mađari napuštaju i zadnje naselje - Martonoš. Vojni savet u Beču, u zavisnosti od vojne situacije nužde, naseljava napuštena mesta, prvo Martonoš (1687), te po sklapanju Karlovačkog mira (1699) Kanjižu useljenim Srbima angažovanim u vojno-graničnoj službi. Vojnici-graničari raspoređeni u konjaničke i pešadijske jedinice obnovili su utvrđenja kod Kanjiže i Martonoša, koja su od bečkog Vojnog saveta 1700. godine bila uvrštena u sastav Potiske vojne krajine. Ponovo naseljeno kanjiško utvrđenje koje se u tursko vreme nazivalo Földvár [mađ. "Zemljano utvrđenje"] (FEUDVAR, 1560) sada dobija naziv ÓKANIZSA (Vetus K., Alt-K., Stara K.).
    U drugoj polovini XVII veka, Kanjižu potpuno napušta i srspko stanovništvo: iz podivljalog predela prirode ostali su još izdignuti samo šančevi starog zemljanog utvrđenja, u propadanju. Ali, u ovo vreme već nazaduje i turska vlast i uskoro počinje njeno potiskivanje. Hrišćanski savez, pod rukovodstvom habzburške Austrije, 1686. je oslobodio veći deo Ugarske, tako i teritoriju današnje opštine Kanjiža, 20. oktobra (stoga Kanjiža slavi 20. oktobar kao Dan opštine). Za vreme oslobodilačkih ratova protiv Turaka, Mađari napuštaju i zadnje naselje - Martonoš. Vojni savet u Beču, u zavisnosti od vojne situacije nužde, naseljava napuštena mesta, prvo Martonoš (1687), te po sklapanju Karlovačkog mira (1699) Kanjižu useljenim Srbima angažovanim u vojno-graničnoj službi. Vojnici-graničari raspoređeni u konjaničke i pešadijske jedinice obnovili su utvrđenja kod Kanjiže i Martonoša, koja su od bečkog Vojnog saveta 1700. godine bila uvrštena u sastav Potiske vojne krajine. Ponovo naseljeno kanjiško utvrđenje koje se u tursko vreme nazivalo Földvár Šmađ. "Zemljano utvrđenje"Ć (FEUDVAR, 1560) sada dobija naziv ÓKANIZSA (Vetus K., Alt-K., Stara K.).